Nocebo: η δύναμη της αρνητικής υποβολής

 

Αριστοτέλης Βάθης MD, MSc, ECP | Ψυχίατρος • Ψυχοθεραπευτής

Το Φαινόμενο Nocebo

 

Το φαινόμενο nocebo παρατηρείται όταν οι αρνητικές προσδοκίες ή πεποιθήσεις σχετικά με μια θεραπεία ή φάρμακο οδηγούν σε αρνητικά αποτελέσματα ή παρενέργειες, ακόμα κι αν αυτή η θεραπεία ή ουσία είναι τελείως αδρανής ή αβλαβής. Είναι ουσιαστικά το αντίθετο από το φαινόμενο placebo, το οποίο παρατηρείται όταν πιστεύουμε ότι κάτι θα μας βοηθήσει στην υγεία μας, σωματική ή ψυχική. Τότε μόνο και μόνο για αυτό το λόγο, δηλαδή της αισιοδοξίας και θετικής στάσης, θα υπάρξει ένα θετικό θεραπευτικό αποτέλεσμα (πχ ένα χάπι ζάχαρης ή κάποιο χάπι που δεν περιέχει καμία δραστική ουσία).

 

Το φαινόμενο nocebo είναι μια πολύ σοβαρή προκατάληψη, γιατί στερεί από τους ανθρώπους θεραπευτικές επιλογές, οδηγώντας σε ταλαιπωρία ή σε κίνδυνο την υγείας τους. Η προσδοκία των παρενεργειών λειτουργεί ως αυτοεκπληρούμενη προφητεία, οδηγώντας σε αποφυγή ή πρόωρη διακοπή των θεραπευτικών παρεμβάσεων.  (Δείτε Βιβλιογραφία: [1] [5])

 

 ¹ - Colloca, L. (2024). Το φαινόμενο Nocebo. Ετήσια Επιθεώρηση Φαρμακολογίας και   Τοξικολογίας, 64(1), 171–190. 

 

 ⁵ - Εκδόσεις Harvard Health Publishing. (2011). Κατανόηση του φαινομένου nocebo. Ιατρική Σχολή Χάρβαρντ.

 

Τι είναι το φαινόμενο nocebo;

 

Οι περισσότεροι άνθρωποι γνωρίζουν το φαινόμενο placebo. Ο όρος περιγράφει την βελτίωση στα συμπτώματα με μια θεραπεία, ανεξάρτητα από τη δράση ενός συστατικού. Το φαινόμενο placebo συνδέεται με τις θεραπείες χωρίς κάποιο ενεργό συστατικό (π.χ. χάπια ζάχαρης), αλλά μερικά από τα οφέλη που βιώνουν οι άνθρωποι με τα τυπικά φάρμακα, όπως τα αναλγητικά και τα αντικαταθλιπτικά, προέρχονται κυρίως από το φαινόμενο placebo. Αυτό συμβαίνει εξαιτίας της προσδοκίας ότι η θεραπεία θα βελτιώσει τα συμπτώματα. Μελέτες που έγιναν σε ομάδες ασθενών που έπαιρναν οπιοειδή λόγω επώδυνων συμπτωμάτων, και είχαν θετική έκβαση στη θεραπεία (π.χ. τα οπιοειδή μειώνουν σημαντικά τον πόνο) είχαν διπλάσια ανακούφιση συγκριτικά με αυτούς που δεν είχαν καμία προσδοκία από τα οπιοειδή που λάμβαναν.

 

Το φαινόμενο nocebo, είναι λιγότερο γνωστό και περιγράφει μια μείωση στην αποτελεσματικότητα της θεραπείας, επιδείνωση των συμπτωμάτων ή ακόμη και την εμφάνιση παρενεργειών ανεξάρτητα από την δράση του ενεργού συστατικού της θεραπείας. Αυτό οφείλεται στην προσδοκία ή στην αντίληψη ότι η θεραπεία θα μας βλάψει. Μελέτες έχουν δείξει ότι οι ασθενείς που είχαν αρνητικές προσδοκίες από την θεραπεία δεν ένιωθαν καθόλου ανακούφιση. (Δείτε Βιβλιογραφία: [3])

 

³- Mitsikostas, D. et al. (2014). Nocebo σε κλινικές δοκιμές για την κατάθλιψη: Μια μετα-ανάλυση. Psychiatry Research, 215(1), 82–86. 

 

Σημαντικό ποσοστό των παρενεργειών των φαρμάκων οφείλονται στο φαινόμενο nocebo. (Δείτε Βιβλιογραφία: [2])

 

^2- Rooney, T., et al. (2024). Το φαινόμενο nocebo σε όλα τα αποτελέσματα υγείας: Μια συστηματική ανασκόπηση και μετα-ανάλυση. Health Psychology, 43(1), 41–57.

 

Μία εξήγηση για το πως το φαινόμενο nocebo προκαλεί συμπτώματα είναι επειδή οι ασθενείς προσδοκούν ότι η θεραπεία θα έχει αρνητικά αποτελέσματα και πιθανώς να γίνονται πιο ευαίσθητοι σε καθημερινά συμπτώματα όπως οι πόνοι, η κόπωση και οι εναλλαγές στη διάθεση. (Δείτε Βιβλιογραφία: [4] )

 

 ^{4 -} Blasini, M., et al. (2017). Nocebo και πόνος: μια επισκόπηση των ψυχονευροβιολογικών μηχανισμών. PAIN Reports, 2(2), e585. 

 

Οι φυσικές διακυμάνσεις σε μια νόσο ή σύμπτωμα μπορεί να θεωρούνται παρενέργειες της θεραπείας αν οι ασθενείς πιστεύουν ότι ένα άλλο φάρμακο ή μια αλλαγή στη θεραπεία θα τους βοηθούσε.

 

Ιστορικά, το φαινόμενο nocebo παρατηρείται εδώ και αιώνες. Πρώιμα παραδείγματα περιλαμβάνουν τις έρευνες του 18ου αιώνα για τις θεραπείες «μαγνητισμού» του Franz Mesmer, όπου οι ασθενείς εμφάνισαν παρενέργειες απλώς επειδή τις περίμεναν, ακόμη και όταν δεν χορηγήθηκε πραγματική θεραπεία. Ο ίδιος ο όρος «nocebo» επινοήθηκε για πρώτη φορά το 1961, αλλά η αναγνώριση του φαινομένου χρονολογείται πολύ παλαιότερα, συμπεριλαμβανομένων μαζικών ξεσπασμάτων ανεξήγητων ασθενειών που αποδίδονται σε υπερφυσικά αίτια σε προηγούμενους αιώνες.

 

Το φαινόμενο nocebo δεν περιορίζεται σε ατομικές εμπειρίες. Μπορεί να εξαπλωθεί κοινωνικά. Οι άνθρωποι μπορούν να «κολλήσουν» το φαινόμενο nocebo παρατηρώντας άλλους ή μέσω κοινωνικών αλληλεπιδράσεων, συμπεριλαμβανομένων μέσω της οικογένειας, των φίλων ή ακόμα και των μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Για παράδειγμα, αν κάποιος δει ένα άλλο άτομο να βιώνει πόνο ή ανεπιθύμητες ενέργειες από μια θεραπεία, μπορεί να αρχίσει να βιώνει παρόμοια συμπτώματα και ο ίδιος, ακόμη και αν δεν υπάρχει άμεση αιτία. Σχετικές είναι και οι (παράλλογες) θεωρίες συνομωσίας για τα εμβόλια του κορωνοϊού, τα τσιπάκια που δήθεν περιέχουν, και άλλα.

 

Η δύναμη της υποβολής

 

Μία από τις πιο εντυπωσιακές πτυχές του φαινομένου nocebo είναι η δύναμή του να δημιουργεί κλινικά διαγνώσιμα συμπτώματα αποκλειστικά μέσω της αναμονής ή της αναφοράς. Για παράδειγμα, σε κλινικές δοκιμές οι συμμετέχοντες που προειδοποιούνται για πιθανές παρενέργειες ενός φαρμάκου, συχνά αναφέρουν ότι τις βιώνουν ακόμη και όταν τους χορηγείται τελικώς ένα αδρανές φάρμακο. Μια μελέτη διαπίστωσε ότι σχεδόν το 73% των συμμετεχόντων σε δοκιμές φαρμάκων που ενημερώθηκαν για πιθανές παρενέργειες ανέφεραν ότι βιώνουν αυτές τις επιπτώσεις, παρά το γεγονός ότι δεν έπαιρναν ενεργό φάρμακο. Αυτό δείχνει πως οι αρνητικές προσδοκίες από μόνες τους μπορούν να έχουν βαθύ αντίκτυπο στην υγεία μας.

 

Που οφείλεται το φαινόμενο nocebo

 

Υπάρχουν πολλοί παράγοντες που επηρεάζουν την στάση του ασθενή απέναντι στη θεραπεία, όπως:

• Οι πεποιθήσεις για την υγεία
• Η ατομική βιοχημική ευαισθησία στις επιδράσεις & παρενέργειες των φαρμάκων
• Η ευαισθησία στα συμπτώματα
• Προηγούμενες αρνητικές εμπειρίες με φάρμακα
• Τα επίπεδα του άγχους
• Η σχέση με τον θεράποντα ιατρό
• Η σωστή πληροφόρηση για την φαρμακευτική
• Οι προσωπικές και οικογενειακές εμπειρίες . (Δείτε Βιβλιογραφία: [7] )

 

⁷ - Grosso, F., et al. (2024). Παράγοντες κινδύνου που σχετίζονται με τα φαινόμενα nocebo: Μια ανασκόπηση ανασκοπήσεων. Brain, Behavior, & Immunity - Health, 38, 100800.

 

Οι προσδοκίες του ασθενή, οι πεποιθήσεις και οι εμπειρίες επηρεάζουν τη στάση προς τη θεραπεία.

 

Οι μελέτες έχουν δείξει ότι οι προσδοκίες των ασθενών για την θεραπεία είναι παράγοντας κλειδί που επηρεάζει τις παρενέργειες των φαρμάκων. Οι ασθενείς που έχουν περισσότερα συμπτώματα, πιστεύουν ότι θα έχουν πιο έντονα συμπτώματα και ανησυχούν για την υγεία τους (άγχος υγείας), πιστεύουν ότι τα φάρμακα θα τους βλάψουν και εμφανίζουν μεγαλύτερη ευαισθησία σε αυτά. (Δείτε Βιβλιογραφία:[6])

 

⁶ - Κέντρο Βέλτιστης Πρακτικής Υποστήριξης Νέας Ζηλανδίας. (2019). Το φαινόμενο nocebo: τι είναι, γιατί είναι σημαντικό και πώς μπορεί να αντιμετωπιστεί;

 

Οι ασθενείς μπορεί επίσης να αναφέρουν περισσότερες παρενέργειες. Η προηγούμενη αρνητική εμπειρία όπως μια αντίδραση στη θεραπεία, συνδέεται με περισσότερες πιθανότητες για παρενέργειες από τις μεταγενέστερες θεραπείες.

 

Περιβάλλον και φαινόμενο nocebo

 

Υπάρχουν βιολογικοί παράγοντες που επηρεάζουν τον οργανισμό μας, όπως το κάπνισμα, η υπερβολική κατανάλωση αλκοόλ και φαρμάκων, οι επεξεργασμένες τροφές. Μια υγιεινή και ισορροπημένη διατροφή βοηθά το σώμα και το πνεύμα, όπως και

• οι ασκήσεις αναπνοών,
• η γιόγκα και
• το τάι τσι,
• ο διαλογισμός

και άλλες δραστηριότητες.

 

Το περιβάλλον επίσης είναι πολύ σημαντικός παράγοντας που καθορίζει τι θα συμβεί. Για παράδειγμα αν ένα βλαστοκύτταρο τοποθετηθεί σε μια καλλιέργεια με μυϊκά κύτταρα θα γίνει μυϊκό κύτταρο, αν τοποθετηθεί σε λιποκύτταρα θα γίνει λιποκύτταρο. Αυτό σημαίνει ότι το περιβάλλον καθορίζει την εξέλιξή του. Το περιβάλλον είναι αυτό που καθορίζει την έκφραση των γονιδίων μας, όπως λέει η επιγενετική επιστήμη.

 

Κατά παρόμοιο τρόπο, οι σκέψεις ελέγχουν το εσωτερικό μας περιβάλλον, το οποίο αποτελεί καθοριστικό παράγοντα για την ενεργοποίηση των γονιδίων. Τα γονίδια ενεργοποιούνται ή απενεργοποιούνται, δεν είναι ένα σταθερό αποτύπωμα ή σφραγίδα.

 

Αρνητική σκέψη και νοσήματα

 

Φυσικά τα νοσήματα, όπως ο καρκίνος, είναι πολυπαραγοντικά αλλά τα ογκογονίδια που συμβάλλουν στην εμφάνισή του ενεργοποιούνται από το στρες που δημιουργούν τα ψυχοπιεστικά αρνητικά βιώματα και οι αρνητικές πεποιθήσεις. Η σκέψη ότι θα έχουμε "καρκίνο" δημιουργεί ένα χρόνιο άγχος υγείας, το οποίο μπορεί να ενεργοποιεί τα διάφορα ογκογονίδια τα οποία στη συνέχεια δύσκολα απενεργοποιούνται. Επιστημονικά δεν μπορεί να εξηγηθεί η σύνδεση μεταξύ καρκίνου και σκέψης, αλλά η σκέψη επηρεάζει με τρομακτικό τρόπο το εσωτερικό περιβάλλον του σώματος (ορμόνες και νευροδιαβιβαστές).

 

Στο φαινόμενο nocebo, οι αρνητικές πεποιθήσεις εκδηλώνονται στην πραγματικότητα, είτε ως παθήσεις είτε ως ψυχοσωματικά συμπτώματα. Είναι ανάγκη να αρχίσουμε να επεξεργαζόμαστε τα συναισθήματα μας, και τις αρνητικές σκέψεις που μπορούν να μας αρρωστήσουν. Τα αρνητικά συναισθήματα συμβάλλουν στην εμφάνιση πολλών νοσημάτων.

 

Η σημασία της ψυχοθεραπείας

 

Είναι ανάγκη να αρχίσουμε να αγαπάμε τον εαυτό μας, η συμπόνια και η καλή διάθεση είναι το καλύτερο φάρμακο και προστατεύουν την υγεία μας. Εμείς οι ίδιοι δημιουργούμε την πραγματικότητά μας, αν συνεχώς είστε αρνητικοί τότε αυτό είναι πολύ πιθανό να εκδηλωθεί ως ασθένεια. Είναι η στιγμή να επεξεργαστείτε όσα σας συμβαίνουν και να σταματήσετε να ζείτε με το φόβο. Είναι πολύ σημαντικό να εντοπίσετε και να επεξεργαστείτε με την ψυχοθεραπεία όλα σας τα συναισθήματα και τις αρνητικές πεποιθήσεις.

Βιβλιογραφία

 

1.            Colloca, L. (2024). Το Φαινόμενο Nocebo. Ετήσια Επιθεώρηση Φαρμακολογίας και Τοξικολογίας, 64(1), 171–190. [ Το Φαινόμενο Nocebo και οι Κίνδυνοι ]

 

2.            Rooney, T., et al. (2024). Το φαινόμενο nocebo σε όλα τα αποτελέσματα υγείας: Μια συστηματική ανασκόπηση και μετα-ανάλυση. Health Psychology, 43(1), 41–57. [ Φαινόμενο nocebo ]

3.            Mitsikostas, D. et al. (2014). Nocebo σε κλινικές δοκιμές για την κατάθλιψη: Μια μετα-ανάλυση. Psychiatry Research, 215(1), 82–86. [ Nocebo και κατάθλιψη ]

 

4.            Blasini, M., et al. (2017). Nocebo και πόνος: μια επισκόπηση των ψυχονευροβιολογικών μηχανισμών. PAIN Reports, 2(2), e585. [ Nocebo και πόνος ]

 

5.            Εκδόσεις Harvard Health Publishing. (2011). Κατανόηση του φαινομένου nocebo. Ιατρική Σχολή Χάρβαρντ. [ Εξήγηση του nocebo από το Χάρβαρντ ]

 

6.            Κέντρο Υποστήριξης Βέλτιστων Πρακτικών Νέας Ζηλανδίας. (2019). Το φαινόμενο nocebo: τι είναι, γιατί είναι σημαντικό και πώς μπορεί να αντιμετωπιστεί; [ Κλινική καθοδήγηση BPAC για το nocebo ]

 

7.            Grosso, F., et al. (2024). Παράγοντες κινδύνου που σχετίζονται με τα φαινόμενα nocebo: Μια ανασκόπηση ανασκοπήσεων. Brain, Behavior, & Immunity - Health, 38, 100800. [ Παράγοντες που σχετίζονται με το nocebo ]

 

ΠΗΓΗ THERAPIA.GR: https://www.therapia.gr/fainomeno-nocebo/